Ne olmuştu?

Mayıs ayında Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde, özellikle Ituri eyaletinde nedeni başlangıçta bilinmeyen ve yüksek ölüm oranı ile seyreden bir salgın bildirildi. İlk dikkat çeken durum, kısa süre içinde sağlık çalışanları arasında ölümlerin görülmesi ve toplumda Ebola benzeri belirtilerle uyumlu ölüm kümelerinin ortaya çıkmasıydı.

Yapılan epidemiyolojik incelemelerde ilk bilinen şüpheli olgunun bir sağlık çalışanı olduğu, 24 Nisan 2026’da ateş, kanama, kusma ve ağır halsizlik yakınmalarıyla hastalandığı ve daha sonra Bunia’daki bir sağlık merkezinde yaşamını yitirdiği bildirildi. DSÖ, 5 Mayıs 2026’da Mongbwalu Sağlık Bölgesi’nde yüksek mortaliteli nedeni bilinmeyen bu hastalık kümesi hakkında uyarıldı.

14 Mayıs 2026’da Demokratik Kongo Cumhuriyeti Ulusal Biyomedikal Araştırma Enstitüsü’nde incelenen kan örneklerinde Ebola virüs ailesinden Bundibugyo virüsü saptandı. 15 Mayıs’ta 13 örneğin 8’inde Bundibugyo virüs hastalığı doğrulandı ve Demokratik Kongo Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı ülkenin 17. Ebola hastalığı salgınını resmen ilan etti.

16 Mayıs itibarıyla Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde 246 şüpheli vaka ve 80 ölüm bildirilmişti. Aynı süreçte Uganda’nın başkenti Kampala’da, Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nden gelen bir kişide Bundibugyo virüs hastalığı doğrulandı; hasta yaşamını yitirdi. Ardından Kampala’da yine Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nden dönen ikinci bir olgu daha saptandı. Bu durum, salgının sınır ötesi yayılım potansiyelini açık biçimde gösterdi.

Bunun üzerine DSÖ Genel Direktörü, Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve Uganda ile yaptığı durum değerlendirmesi sonucunda Bundibugyo virüsüne bağlı Ebola hastalığı salgınının Uluslararası Öneme Sahip Halk Sağlığı Acil Durumu (PHEIC) oluşturduğunu ilan etti. Ancak bu olayın “pandemik acil durum” kriterlerini karşılamadığı belirtildi.

DSÖ’nün endişesinin temel nedenleri; gerçek olgu sayısı ve coğrafi yayılımın belirsiz olması, sağlık çalışanlarında ölümler görülmesi, enfeksiyon kontrol önlemlerindeki olası yetersizlikler, Ituri’nin ticari ve göç hareketliliği yüksek bir bölge olması, Uganda ve Güney Sudan’a yakınlığı, bölgedeki güvenlik sorunları ve insani krizdi. Ayrıca Bundibugyo virüsü için onaylı bir aşı veya özgül antiviral tedavi bulunmaması, salgının kontrolünü daha da güçleştiren önemli bir faktör olarak vurgulandı.

Özetle, Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde başlayan yüksek mortaliteli Bundibugyo virüs hastalığı salgını kısa sürede sağlık çalışanlarını ve toplumu etkilemiş, Uganda’ya ithal vakalarla sınır ötesi yayılım göstermiş ve DSÖ tarafından uluslararası koordinasyon gerektiren ciddi bir halk sağlığı acil durumu olarak değerlendirilmiştir.

Sorular ve Yanıtlar

1. Ebola hastalığı nedir, hangi virüsler neden olur ve ilk ne zaman tanımlanmıştır?

Ebola hastalığı (Ebola Disease; EBOD), Filoviridae ailesindeki Orthoebolavirus cinsine ait virüslerin neden olduğu, ağır seyirli ve sıklıkla ölümcül viral hemorajik ateş tablosudur. Günümüze kadar altı farklı Orthoebolavirus türü tanımlanmış olup, bunlardan üçü insanlarda büyük salgınlarına yol açmaktadır:

• Ebola virus (EBOV)
• Sudan virus (SUDV)
• Bundibugyo virus (BDBV)

Hastalık ilk kez 1976 yılında iki eş zamanlı salgın sırasında tanımlanmıştır. Bunlardan biri bugünkü Güney Sudan’daki Nzara bölgesinde Sudan virüsü nedeniyle, diğeri ise Demokratik Kongo Cumhuriyeti’ndeki Yambuku bölgesinde Ebola virüsü nedeniyle ortaya çıkmıştır. Hastalık adını Yambuku yakınındaki Ebola Nehri’nden almıştır.

2. Ebola virüsünün doğal kaynağı nedir ve insanlara nasıl bulaşır?

Ebola zoonotik bir enfeksiyondur. Doğal rezervuarın Pteropodidae ailesine ait meyve yarasaları olduğu düşünülmektedir. İnsan enfeksiyonu:

• enfekte yarasalar,
• şempanzeler,
• goriller,
• maymunlar,
• orman antilopları,
• oklu kirpiler gibi vahşi hayvanların kanı, sekresyonları veya dokuları ile temas sonrası başlayabilir.

İnsandan insana bulaş ise:

• kan,
• kusmuk,
• dışkı,
• semen,
• diğer vücut sıvıları,
• kontamine yüzeyler ve malzemeler ile doğrudan temas sonucu gerçekleşir. Güvenli olmayan defin uygulamaları da önemli bulaş kaynaklarındandır. Hastalar semptom başlamadan önce bulaştırıcı değildir.

3. Ebola hastalığının belirtileri nelerdir?

İnkübasyon süresi 2–21 gün arasında değişir. Klinik tablo çoğunlukla ani başlangıçlı olup

• ateş,
• halsizlik,
• miyalji,
• baş ağrısı,
• boğaz ağrısı görülür.

İlerleyen dönemde:

• kusma,
• ishal,
• karın ağrısı,
• döküntü,
• böbrek ve karaciğer fonksiyon bozuklukları,
• santral sinir sistemi etkilenmesi gelişebilir.

Toplumdaki yaygın algının aksine kanama her hastada görülmez; genellikle ileri evrede ortaya çıkar. Hematemesis, melena, diş eti kanaması, vajinal kanama ve enjeksiyon bölgelerinde kanama gelişebilir.

4. Ebola hastalığında ölüm oranı ne kadardır?

Ebola hastalığında ortalama ölüm oranı yaklaşık %50’dir. Ancak önceki salgınlarda mortalite oranları %25 ile %90 arasında değişmiştir.

Mortaliteyi etkileyen başlıca faktörler:

• virüs türü,
• erken tanı,
• destek tedavisinin kalitesi,
• yoğun bakım olanakları,
• sıvı-elektrolit yönetimi,
• enfeksiyon kontrol önlemleri olarak kabul edilmektedir. Özellikle erken yoğun destek tedavisinin sağkalımı belirgin artırdığı gösterilmiştir.

5. Ebola tanısı nasıl konur ve ayırıcı tanıda hangi hastalıklar düşünülmelidir?

Ebola hastalığı erken dönemde:

• sıtma,
• tifo,
• şigelloz,
• menenjit,
• diğer viral hemorajik ateşler ile karışabilir.

Kesin tanı için kullanılan yöntemler:

• RT-PCR,
• ELISA,
• antijen yakalama testleri,
• hücre kültürü ile virüs izolasyonu olup, hasta örnekleri çok yüksek biyogüvenlik riski taşıdığı için maksimum biyogüvenlik önlemleri altında çalışılmalıdır.

6. Sağlık çalışanları Ebola açısından neden özel risk altındadır?

Sağlık çalışanları, Ebola hastalarının bakımında:

• kan ve vücut sıvılarıyla temas,
• aerosol oluşturabilecek işlemler,
• kontamine yüzeyler,
• kesici-delici alet yaralanmaları nedeniyle yüksek risk altındadır.

Enfeksiyon kontrol önlemlerinin eksik uygulanması sağlık kuruluşlarında nozokomiyal bulaşa yol açabilir. Bu nedenle:

• el hijyeni,
• kişisel koruyucu ekipman (PPE),
• izolasyon,
• güvenli enjeksiyon uygulamaları,
• triaj sistemleri,
• çevresel dezenfeksiyon kritik öneme sahiptir.

7. Ebola hastalığında güncel tedavi yaklaşımı nedir?

Ebola tedavisinin temelini optimize edilmiş yoğun destek tedavisi oluşturur. Bu yaklaşım:

• sıvı replasmanı,
• elektrolit dengesi,
• ağrı kontrolü,
• beslenme desteği,
• eşlik eden enfeksiyonların tedavisi gibi uygulamaları içerir.

Ebola virüs hastalığında:

• mAb114 (Ansuvimab™),
• REGN-EB3 (Inmazeb™) isimli monoklonal antikor tedavileri önerilmektedir.

Ancak Sudan ve Bundibugyo virüs hastalıkları için henüz onaylı spesifik antiviral tedavi bulunmamaktadır.

8. Ebola’ya karşı aşı mevcut mudur?

Ebola virüs hastalığı için lisanslı aşılar mevcuttur. Bunlar:

• Ervebo®,
• Zabdeno®,
• Mvabea® aşılarıdır.

Özellikle Ervebo® salgın kontrolünde halka aşılama stratejilerinde kullanılmaktadır. Buna karşın Sudan virüsü ve Bundibugyo virüsü için halen onaylı aşı bulunmamakta; aday aşı çalışmaları devam etmektedir.

9. Ebola salgınları nasıl kontrol altına alınır?

Ebola salgın kontrolü çok yönlü halk sağlığı müdahaleleri gerektirir. Temel uygulamalar şunlardır:

• erken vaka tanısı,
• izolasyon,
• temaslı takibi,
• laboratuvar sürveyansı,
• enfeksiyon kontrol önlemleri,
• güvenli defin uygulamaları,
• toplum katılımı,
• risk iletişimi,
• uygun durumlarda aşılama.

Temaslıların 21 gün boyunca izlenmesi salgın kontrolünde temel yaklaşımlardan biridir.

10. Ebola’dan iyileşen bireylerde virüs kalıcılığı görülebilir mi?

Ebola virus (EBOV), Sudan virus (SUDV), Bundibugyo virusu (BDBV) içeren Orthoebolaviruslar

bazı iyileşmiş bireylerde bağışıklıktan korunmuş bölgelerde (immune-privileged sites) uzun süre persiste olabilir. Bunlar arasında:

• testisler,
• göz içi,
• santral sinir sistemi,
• plasenta ve amniyotik sıvı yer almaktadır.

Ebola virüsünün semen yoluyla klinik iyileşmeden sonra 15 aya kadar bulaşabileceği gösterilmiştir. Bu nedenle erkek sağ kalanlarda güvenli cinsel yaşam önerilmekte, mümkünse düzenli semen PCR takibi yapılması tavsiye edilmektedir. Ayrıca gebelik ve emzirme döneminde de virüs persiste edebileceğinden, uzun dönem klinik izlem önem taşımaktadır.

11. Ebola’da güvenli defin işlemleri neden önemlidir?

Ebola hastalığında yaşamını kaybeden bireylerin vücudu yüksek düzeyde bulaştırıcılık taşıyabilir. Bu nedenle cenaze sırasında ölen kişinin vücuduyla doğrudan temas edilmesi, salgınların yayılımında önemli rol oynayabilir. Özellikle geleneksel defin uygulamalarında ölünün yıkanması veya doğrudan temas edilmesi bulaş riskini artırmaktadır. Bu nedenle defin işlemlerinin:

• eğitimli ekipler tarafından,
• uygun kişisel koruyucu ekipman kullanılarak,
• biyogüvenlik kurallarına uygun şekilde,
• kültürel hassasiyet gözetilerek gerçekleştirilmesi önerilmektedir. Güvenli ve saygın defin uygulamaları Ebola salgın kontrolünün temel bileşenlerinden biridir.

12. DSÖ neden 2026 Bundibugyo Ebola salgınını “Uluslararası Öneme Sahip Halk Sağlığı Acil Durumu- PHEIC” ilan etti, ancak pandemi olarak değerlendirmedi?

DSÖ, 16 Mayıs 2026’da Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve Uganda’da görülen Bundibugyo virüs hastalığı salgınını “Uluslararası Öneme Sahip Halk Sağlığı Acil Durumu (Public Health Emergency of International Concern; PHEIC)” olarak ilan etmiştir. Bu kararın temel nedenleri:

• Uganda’da bildirilen olguların Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nden seyahat öyküsü bulunan kişilerde saptandığı için ithal olgu olarak değerlendirilmesi,
• sınır ötesi yayılım riskinin bulunması,
• sağlık çalışanlarında enfeksiyon ve ölümler gelişmesi,
• toplum içi ölüm kümeleri,
• yüksek nüfus hareketliliği,
• sağlık sistemindeki kırılganlık,
• güvenlik sorunları ve insani kriz,
• Bundibugyo virüsüne karşı lisanslı aşı ve özgül tedavi bulunmaması olarak açıklanmıştır.

Ancak DSÖ, olayın “pandemik acil durum” kriterlerini karşılamadığını da özellikle vurgulamıştır. Bunun nedeni, salgının henüz küresel ölçekte sürdürülebilir toplum içi yayılım göstermemesi ve esas olarak bölgesel düzeyde sınırlı kalmasıdır. Yani PHEIC ilanı, olayın ciddi uluslararası koordinasyon gerektiren bir halk sağlığı tehdidi olduğunu gösterirken; “pandemi” tanımı daha geniş, küresel ve sürekli toplum içi yayılımı ifade etmektedir.

DSÖ ayrıca ülkeleri:

• sınır kapatmaktan kaçınmaya,
• bilimsel temeli olmayan seyahat ve ticaret kısıtlamaları uygulamamaya,
• sürveyans ve temaslı takibini güçlendirmeye,
• sağlık çalışanlarını korumaya,
• güvenli defin uygulamalarını artırmaya çağırmıştır.