TC Adalet Bakanlığı’nca Birliğimize gönderilen “DNA Verileri ve Türkiye Milli DNA Veri Bankası Kanunu Tasarısı” taslağına ilişkin olarak TTB Etik Kurulu ve Adli Tıp Uzmanları Derneği’nin de görüşleri alınarak TTB Hukuk Bürosu’nca oluşturulan TTB Merkez Konseyi görüşleri

DNA Verileri ve Türkiye Milli DNA Veri Bankası Kanunu Tasarısı

DNA VERİLERİ VE TÜRKİYE MİLLİ DNA VERİ BANKASI KANUNU TASARISI TASLAĞINA İLİŞKİN
TÜRK TABİPLERİ BİRLİĞİ GÖRÜŞLERİ

Yasa tasarısının gerekçesinde de yer verildiği üzere DNA kişi ile ilgili pek çok bilgiyi içeren kişisel bir veri olup, bu verilerin kullanmasında ve korunmasında ülkemizin tarafı olduğu Uluslararası sözleşmelere uyulması, Anayasamızda tanımlanan kişilikle ilgili hakların ihlal edilmemesine özen gösterilmesi büyük önem taşımaktadır.

Tasarının gerekçesi ile tasarıda yer alan hükümler Birliğimizce incelenmiş görüş ve önerilerimiz aşağıda belirtilmiştir;

1)Tasarının gerekçesinde; DNA Veri Bankasının işlemlerinde bütünüyle bağımsız, hesap verebilir ve şeffaf bir organ tarafından yönetilmesi ve denetlenebilmesi gerekliliği belirtilmiştir. Türk Tabipleri Birliği tarafından da bu gereklilik paylaşılmaktadır. Ancak DNA Veri Bankasının teşkilat yapısına ilişkin düzenlemeler bağımsızlığı sağlayacak nitelikte değildir.

Taslakta bağımsızlığına vurgu yapılan Kurumun Başkanı, Başbakan tarafından atanmaktadır. Yürütme Kurulu; Adli Tıp Kurumu, Jandarma Genel Komutanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Adalet Bakanlığı ve Sağlık Bakanlığı temsilcilerinden oluşturulmakta, Başkan Yardımcısı Yürütme Kurulunun önereceği üç aday arasından Başkan tarafından seçilmektedir(m.18,21).

Danışma Kurulunu ise; Başbakanlık Müsteşarı, Yüksek Öğretim Kurulundan bir üye, Adalet Bakanlığından bir üye, Türkiye Barolar Birliğinden bir üye, Türk Akreditasyon Kurumu Laboratuar Akreditasyon Başkanlığından bir üye ile yürütme kurulu üyeleri oluşturmaktadır.(m.23)

DNA Veri Bankasının yönetim birimlerinin bütünüyle yürütme erki tarafından oluşturulması halinde bağımsız bir kurum ve organdan sözetmek olanaklı değildir. DNA Veri Bankası, taslakta yer aldığı üzere kimlik tespiti ve adli amaçla kullanılacak DNA örneklerinin alınması, analizi, verilerin saklanması ve verilerden yararlanılmasını sağlama işlevini yerine getirmek üzere kurulmaktadır. Kişisel verileri analiz edip saklayacak ve kişilerin suçluluğuna ya da suçsuzluğuna esas oluşturacak raporları hazırlayacak kurumun, çalışmalarında yasa ile verilmiş görevler dışında hiçbir makam ve merciden emir almaması, etkilenmemesi gerekir. Kurulda görev yapacak kişilerin ve yönetim kurulu üyeleri ve başkanlarının bağımsızlıklarının teminat altına alınabilmesi için başta oluşturulma ve atama işlemlerinin buna olanak verecek biçimde düzenlenmesi gerekir.

Bu amaçla, kurulun yürütme kurulu üyeliklerine, YÖK tarafından belirlenecek, tıp fakültesi adli tıp ve tıbbi genetik alanında uzman öğretim üyelerinden iki, hukuk fakültesi öğretim üyeleri arasında bir olmak üzere üç öğretim üyesinden, Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu tarafından belirlenecek bir üye, Türkiye Barolar Birliği tarafından belirlenecek bir üye, Türk Tabipleri Birliği tarafından ilgili uzmanlık alanından belirlenecek bir üyenin eklenerek Adli Tıp Kurumu, Jandarma Genel Komutanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Adalet Bakanlığı ve Sağlık Bakanlığından birer temsilci ile oluşturulması, Kurulun Başkan Ve Başkan Yardımcısının kendi üyeleri arasında seçilmesi işlevini yerine getirebilmesi için uygun olacaktır kanısındayız.

2)Tasarının 15. maddesinde DNA Veri Bankasının özel hukuk hükümlerine tabi kamu tüzel kişisi olduğu belirtilmiştir. Bu madde Bankanın kamu hukuku hükümlerine tabi olduğu şeklinde değiştirilmelidir. Bankaya verilen görev, Anayasa ile güvence altına alınan kişiliğe sıkı sıkıya bağlı haklardan olan kişisel verilerin toplanması, analiz edilmesi ve işlenmesi, suçluların tespit edilmesi gibi son derece kamusal görevlerdir. Bu kamusal görevlerin Kanun ile kurulan bir kamu otoritesi tarafından ve kamu hukuku hükümlerine göre yürütülmesi, Anayasa'nın 123. ve devamı maddelerinde düzenlenen idarenin yasallığı ilkesinin doğal sonucudur. DNA Veri Bankasının, özel hukuk hükümlerine tabi olan iktisadi işletmeler gibi kanunla verilen görevlerini ekonomik amaçlara dönük olarak şekillendirmesi düşünülemez.

3)Tasarının 6. maddesinde ve 12. maddesinden; Adli Tıp, Polis ve Jandarma Kriminal Laboratuarlarının adli DNA incelemesi yapmaya ve veri girişine yetkili olduğu, üniversite bünyelerindeki adli tıp, tıbbi biyoloji ve genetik laboratuarlarının ise ancak Bankanın uygun bulması ve Sağlık Bakanlığının izin vermesi halinde inceleme yapabileceği anlaşılmaktadır. Üniversite laboratuarlarının yok sayılması gerek 2547 sayılı Yüksek Öğretim Kanunu'nun 38/2. maddesi ile 2659 sayılı Adli Tıp Kurumu Kanunu'nun 31. maddesine, gerekse 5271 sayılı CMK'nun 76/2 maddesine aykırılık oluşturmaktadır. Anılan düzenlemeler uyarınca üniversiteler, adli tıp ve diğer konularda resmi bilirkişi olarak belirtilmiş olup, mahkemelerin de özellikle yürütmeye bağlı olmayan tarafsız kurumlardan bilirkişilik hizmeti alması gerekli ve zorunludur. Oysa yetkili kılınan laboratuarların her üçü de yürütmeye bağlıdır. Öte yandan adil bir yargılamadan söz edebilmek için yargılamaya etki edecek bilirkişi hizmetlerinde itiraz hakkını kullanmaya olanak verecek bağımsız bilirkişilik kurumlarına ihtiyaç olduğu açıktır. 12. maddede yer alan veri girişine ilişkin düzenleme, kişilik haklarını koruyan düzenlemelere uygun bir biçimde veri girişi yapılmasını sağlayacak titizlikte ve açıklıkta yapılmamış olup, olası hak ihlallerine neden olabilecek belirsizlikleri taşımaktadır.

4)Taslağın 30 ve 31. maddesinde Bankada çalışacak uzman yardımcısı ve uzmanların sadece Fen ve Fen Edebiyat Fakültesi ile Mühendislik Fakültesi mezunlarından olma koşulu getirilmiş, tıp fakültesi mezunlarına ise yer verilmemiştir. Aldıkları eğitim ve bu alanla ilgili uzmanlık alanları dikkate alındığında Tıp Fakültesi mezunlarına yer verilmesinin gerekli ve zorunlu olduğu kanısındayız.

5)Taslağın 5. maddesinde görevleri sebebiyle hayati risk taşıyanlardan DNA analizi için veri alınmasına yer verilmiş, ancak bu halde gönüllülük esasına yer verilmemiştir. Taslağın gerekçesinde mesleki açıdan hayati risk taşıyanların askerler, polisler, itfaiyeciler vb. olduğu belirtilmektedir. Bu düzenleme ile toplumun çok büyük bir bölümünün DNA verilerinin gönüllülük esası aranmadan alınarak analizinin yapılması sözkonusu olacak olup, her koşulda gönüllülük esasına yer verilmesi gerektiği kanısındayız.

6)Uygulamayı şekillendirecek pek çok konu çıkarılacak olan yönetmeliğe bırakılmıştır. DNA Veri Bankasının yürütme kurulunun oluşumunun yukarıda belirttiğimiz biçimde oluşturularak bağımsızlığının sağlanması ve yönetmeliğinde yürütme kurulunu oluşturan kurumların ve diğer ilgili kuruluşların görüşleri alınarak yürütme kurulu tarafından hazırlanıp çıkarılmasının uygun olacağı kanısındayız.